Pest. Een onschuldige ziekte?

In oktober 2026 stierf in Rusland de 28-jarige Darja Sjipilova. Ze werkte bij het anti-pestinstituut in Irkoetsk, Siberië. Al snel ging het gerucht dat ze was overleden aan longpest, misschien na een ongeluk in het lab. Niet veel later ontkenden de autoriteiten dat en meldden dat het slechts een “longontsteking van onbekende oorzaak” was. Ze was gevaccineerd, er was niks misgegaan met gevaarlijke bacteriën, en de situatie was onder controle. Toch zetten ze zo’n 200 contactpersonen in quarantaine en sloten ze ziekenhuizen tijdelijk af. De WHO vroeg herhaaldelijk om meer informatie, maar kreeg die niet. De exacte doodsoorzaak is nog altijd onduidelijk.

Wat is pest
De pest is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door de bacterie Yersinia pestis. Je krijgt koorts, voelt je slap, hebt hoofdpijn, krijgt zwarte lippen en in erge gevallen gaat het snel bergafwaarts met de dood als eindstation. Deze verschijnselen treden doorgaans één tot zeven dagen na blootstelling op.

Er bestaan drie vormen. Longpest infecteert de longen, wat leidt tot kortademigheid, hoesten en pijn op de borst. Builenpest tast de lymfeklieren aan, waardoor deze pijnlijk opzwellen. Septische pest infecteert het bloed en kan leiden tot weefselnecrose.

De builenpest en de septische pest worden doorgaans verspreid via vlooienbeten of door contact met een besmet dier, terwijl longpest meestal van mens op mens wordt overgedragen via de lucht, door middel van besmettelijke druppeltjes, de bekende aerosolen.

Oorsprong
De pest is een van de dodelijkste infectieziekten uit de geschiedenis. Tegenwoordig weten we dat de ziekte rond het jaar 1338 in het gebied van het huidige Kirgizië van grijze marmotten (Marmota baibacina), op mensen oversprong[1][2]. Enkele jaren later, in 1346, werd tijdens het beleg van Kaffa op de Krim de eerste gedocumenteerde beschrijving van de pest opgetekend. Via handelsroutes verspreidde de ziekte, destijds vaak pestilentie genoemd, zich vervolgens snel door Europa. Tussen 1346 en 1352 stierf naar schatting ongeveer een derde van de Europese bevolking aan de gevolgen van de pest. Tot 80 procent van de mensen die besmet raakten stierven. De pandemie, pas later de Zwarte Dood genoemd, had ingrijpende gevolgen voor de Europese samenleving, economie en demografie.

[De dader]

Nu
Tegenwoordig is de pest een zeldzame gebeurtenis. Jaarlijks duiken er wereldwijd tussen de 1.000 en 2.000 gevallen op, vooral in Madagascar, Congo, Oeganda, Peru, Tanzania en Amerika. Vervelend is dat de bacterie resistentie aan het opbouwen is tegen antibiotica[3]. Maar de bacterie zit nog steeds in die wilde marmotten in Rusland, Mongolië en China. Af en toe springt hij over op een mens.

Vaccin
Yup, er bestaat een goed werkzaam vaccin, maar niet overal wordt hetzelfde vaccin gebruikt. Rusland gebruikt al sinds de jaren dertig van de vorige eeuw een levend, verzwakt vaccin (LPV, de EV NIIEG-stam) voor mensen die met de bacterie werken. In de rest van de wereld is dat verouderde vaccin grotendeels afgeschaft vanwege bijwerkingen en matige bescherming, vooral tegen longpest. Hier krijg je dus een moderne versie, maar die is alleen voor risicogroepen, zoals laboratoriummedewerkers.

[Het slachtoffer]

Behandeling
Antibiotica blijven de echte redding, mits snel genoeg toegediend. Dat was bij Darja Sjipilova dus kennelijk niet het geval.

[1] Maria Spyrou et al: The source of the Black Death in fourteenth-century central Eurasia in Nature - 2022. Zie hier.
[2] Sariyeva et al: Marmots and Yersinia pestis Strains in Two Plague Endemic Areas of Tien Shan Mountains in Frontiers in Veterinary Science - 2019. Zie hier.
[3] Butler: Plague Gives Surprises in the Second Decade of the Twenty-First Century in American Journal of Tropical Medicine and Hygiene - 2023. Zie hier.